Mija rok od wprowadzenia systemu kaucyjnego w Polsce. Choć rozwiązanie to stało się sprawdzonym europejskim standardem, którego pozytywne efekty ekologiczne widać w przestrzeni publicznej, z punktu widzenia branży retail oraz gospodarki odpadami wciąż pozostaje wiele nierozwiązanych kwestii. Największym wyzwaniem dla handlu i gmin pozostaje wyłączenie z powszechnego systemu szkła jednorazowego, co generuje wysokie koszty operacyjne i organizacyjne.
Z okazji pierwszej rocznicy funkcjonowania przepisów Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA opublikowało raport pt. „Rok kaucji w Polsce. Pierwszy bilans systemu i koszty pozostawionych wyjątków”. Dokument stanowi kompleksowe podsumowanie dotychczasowych efektów operacyjnych oraz analizuje realne koszty wyjątków przyjętych w ustawie, formułując kluczowe rekomendacje dla biznesu i regulatora.
Nierównowaga materiałowa i wyzwania logistyczne handlu
Autor raportu i analityk gospodarki odpadami, Jacek Werder, zwraca uwagę na brak pełnej przejrzystości operacyjnej oraz nierówne traktowanie poszczególnych frakcji opakowaniowych. Zwraca uwagę, że system osiągnął dużą skalę i zmienił ścieżki recyklingu, jednak wciąż brakuje precyzyjnych danych dotyczących jego pełnych kosztów, efektywności kanałów zbiórki czy przepływów finansowych.
Głównym problemem strukturalnym jest wyłączenie jednorazowych butelek szklanych z systemu kaucyjnego przy jednoczesnym objęciu nim tworzyw PET i puszek metalowych. Powstała w ten sposób asymetria sprawia, że lekkie i wartościowe surowce odpływają do strefy kaucyjnej, a ciężkie szkło o niskiej wartości jednostkowej obciąża system komunalny oraz sieć odbioru w sklepach.
– Szczególnym problemem są opakowania szklane. Jednorazowe butelki szklane po napojach pozostały poza powszechnym systemem kaucyjnym, podczas gdy PET i puszki zostały z niego wyjęte z systemu komunalnego. Powstaje przez to asymetria: relatywnie wartościowe i lekkie materiały odpływają do systemu kaucyjnego, natomiast ciężkie szkło o znacznie niższej wartości jednostkowej nadal pozostaje po stronie gmin i instalacji – zaznacza Jacek Werder.
Skalę wyzwania obrazują dane rynkowe. Tylko w 2025 roku opłata od alkoholi w opakowaniach do 300 ml objęła wolumen odpowiadający 22,43 mln litrów czystego alkoholu, a wydano ponad 500 mln banderol na małe formaty szklane. Do tego dochodzą setki milionów jednorazowych butelek po piwie i winie, które trafiają do strumienia komunalnego zamiast do powszechnego obiegu zamkniętego.
Perspektywa regulacyjna i rynkowe rekomendacje
Przedstawiciele Ministerstwa Klimatu i Środowiska potwierdzają, że obecny kształt regulacji wymaga ewaluacji. Anna Kamińska z MKiŚ wskazuje, że odmienne traktowanie szklanych opakowań wielokrotnego użytku oraz wyłączenie szkła jednorazowego wywołuje dezorientację wśród konsumentów. Resort prowadzi obecnie analizy dotyczące możliwości włączenia do systemu małych opakowań szklanych po alkoholach oraz ujednolicenia zasad rozliczania bonów kaucyjnych.
Przedstawiciele organizacji branżowych i ekologicznych podkreślają, że system potrzebuje uszczelnienia. Paweł Pomian, wiceprezes Stowarzyszenia Ekologicznego EKO-UNIA, zauważa. – Kaucja działa. Ale polski system jest dziurawy. I dziś już dokładnie wiemy, gdzie są te dziury. Z jednej strony 74 proc. Polaków korzysta z kaucji, z drugiej – ponad 500 mln jednorazowych opakowań szklanych rocznie wciąż pozostaje poza systemem. Nie trzeba wymyślać kaucji od nowa. Trzeba ją po po prostu domknąć – mówi Paweł Pomian.
Raport EKO-UNII formułuje w tym zakresie jasne postulaty. Obejmują one pełne włączenie szkła jednorazowego do systemu, wprowadzenie jednolitego i publicznego standardu raportowania danych zarządczych co najmniej w cyklu kwartalnym, uwzględnienie wpływu na gospodarkę komunalną przy ocenie efektywności systemu oraz prowadzenie stałego monitoringu bilansu środowiskowego.
Wpływ na cele ESG i koszty branży handlowej
Z punktu widzenia przedsiębiorstw retailowych sprawne funkcjonowanie systemu kaucyjnego to nie tylko kwestia wymogów prawnych, ale też realizacji celów ESG i ochrony przed karami finansowymi. Posłanka Małgorzata Tracz zaznacza. – Kaucja to obecnie najskuteczniejsze narzędzie budowania prawdziwej gospodarki obiegu zamkniętego. Pozwala nam z sukcesem odzyskiwać ogromne ilości plastiku, szkła i aluminium. Dodatkowo drastycznie zmniejsza zużycie energii potrzebnej do produkcji nowych opakowań. I – co niezwykle istotne – chroni Polskę przed gigantycznymi karami unijnymi za brak wymaganych poziomów recyklingu – stwierdza Małgorzata Tracz.
Równocześnie eksperci zwracają uwagę na potrzebę zapewnienia równe konkurencji na rynku handlowym i producentów napojów, wskazując, że wyłączenia dla wybranych kategorii opakowań zaburzają stabilność całego łańcucha dostaw i odzysku surowców.